1991-ից Հայաստանի ազգային պատկերասրահ

1991 թ. Հայաստանի Հանրապետությունը թևակոխեց պատմա-քաղաքական նոր փուլ` հռչակվեց անկախ պետություն: Երևույթն անշուշտ, նշանակալի էր. տեղի ունեցավ կարևորագույն իրադարձություն, որին հայ ժողովուրդը սպասում էր դարեր: Սակայն այս բախտորոշ հաղթանակը ուղեկցվեց նորաստեղծ հանրապետության բազմաթիվ խնդիրներով, որոնք չէին կարող իրենց անդրադարձը չունենալ մշակութային կյանքի վրա: Երկիրը մտավ քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և մշակութային ծանր ճգնաժամի մեջ: Գիտական և մշակութային բոլոր օջախների հետ միասին Հայաստանի պետական պատկերասրահին ևս վիճակված էր կրել ժամանակի դժվարությունները:

1991 թ. պատկերասրահի տնօրեն նշանակվեց արվեստաբան Շահեն Խաչատրյանը. հայ մշակույթի երախտավոր, ով տարիներ առաջ աշխատակցել էր ՀՊՊ հայկական կերպարվեստի բաժնին, իսկ 1967 թվականից ի վեր` Մարտիրոս Սարյանի թանգարանի հիմնադրման օրվանից ղեկավարել էր այն: 1991-ին Հայաստանի գեղարվեստական խոշորագույն օջախը վերանվանվեց Հայաստանի ազգային պատկերասրահ (ՀԱՊ):

Նույն թվականին ՀՀ մշակույթի նախարարությունը հաստատեց ՀԱՊ-ի նոր կանոնադրությունը: Հայ հին և միջնադարյան, նոր և նորագույն բաժինների միավորմամբ ստեղծվեց հայ գեղանկարի մեկ ընդհանուր բաժին: Գումարվեցին նաև արտասահմանյան և ռուս գեղանկարի բաժինները` դառնալով արտասահմանյան գեղանկարի բաժին:

Ընդհանրապես, 90-ականները դժվարին տարիներ էին պատկերասրահի համար: Գիտաշխատողներն այլևս հնարավորություն չունեին մասնակցելու նախկին ԽՍՀՄ խոշոր կենտրոններում անցկացվող կոնֆերանսներին, վերապատրաստման դասընթացներին: Դժվարացել էր կապը արտասահմանյան թանգարանների և մշակութային հանգրվանների հետ:

Այդուհանդերձ, անգամ բարդ պայմաններում, Ազգային պատկերասրահի աշխատակազմը շարունակում էր իրականացնել իր առաքելությունը: 1992-ին պատկերասրահը ներկայացավ այցելուներին մշտական նոր, փոփոխված ցուցադրությամբ, իսկ 1991-2000 թթ. այստեղ կազմակերպվեց շուրջ 130 ցուցահանդես, որտեղ ներկայացվեցին թանգարանի տարբեր հավաքածուները, ինչպես նաև ժամանակակից արվեստագետների անհատական ցուցադրություններ: Առանձնապես հարկ է նշել «Երեք գունաշխարհ» (Մարտիրոս Սարյան, Հարություն Կալենց, Մինաս Ավետիսյան), ինչպես նաև Մարսելում կայացած «Ծովի երգը» (Հովհաննես Այվազովսկին և նրա հետևորդները) ցուցահանդեսները, որոնք պսակվեցին բացառիկ հաջողությամբ:

Այս շրջանում, երբ վերացավ «երկաթյա վարագույրի» արգելքը, ավելի ու ավելի մեծացավ Սփյուռքի դերը Ազգային պատկերասրահի կյանքում: Պատկերասրահի հավաքածուն, որ իր զգալի մասով ստեղծվել է շնորհիվ նվիրատվությունների, շարունակում էր համալրվել սփյուռքահայ բարեկամների ընծաներով:

1990-ականների կեսերին, Ազգային պատկերասրահը և նորաստեղծ «Սարգիս Խաչենց» հրատարակչությունը հայ իրականության մեջ երկարամյա ընդմիջումից հետո համատեղ լույս ընծայեցին բնագրից հայերեն թարգմանված արվեստագիտական գրականություն: Լույս տեսան նաև պատկերասրահի առաջին եռալեզու ուղեցույցը, «XIX-XX դարերի հայ նկարիչները» և «Քրիստոնյա Հայաստան-1700» ալբոմները:

2002 թ. Հայաստանի ազգային պատկերասրահի տնօրեն նշանակվեց գեղանկարիչ, պրոֆեսոր Փարավոն Միրզոյանը, որի եռանդուն աշխատանքի շնորհիվ պատկերասրահի գիտա-ֆոնդային, գիտա-կրթական, հանրահռչակման գործունեությունը նոր թափ ստացավ: Նույն թվականին ՀՀ մշակույթի նախարարության հրամանով «Հայաստանի ազգային պատկերասրահ» պետական հիմնարկը վերակազմավորվեց «Հայաստանի ազգային պատկերասրահ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության:

2004 թ. մայիսի 18-ին՝ Լինսի հիմնադրամի օժանդակությամբ իրականացված վերանորոգումից հետո, Հայաստանի ազգային պատկերասրահը նոր մշտական ցուցադրությամբ բացեց իր դռները այցելուների առջև: Վերաբացումից ի վեր պատկերասրահն ապրեց բեղուն աշխատանքային կյանքով. անշուշտ, նախևառաջ առաջանորդվում էր ակադեմիական թանգարանային գործունեության սկզբունքներով, այն է` հավաքել, պահպանել, ուսումնասիրել, ցուցահանդեսների և կատալոգների միջոցով հանրահռչակել գեղարվեստական արժեքները. սակայն դրա հետ մեկտեղ, Ազգային պատկերասրահն ընդլայնեց իր գործունեության շրջանակները: Այդ տարիներին պատկերասրահը ձեռք բերեց մեծ քանակությամբ թանգարանային առարկաներ: Թանգարանի մշտական ցուցադրությունը համալրվեց նոր` Հին Հունաստանի և Հին Եգիպտոսի դեկորատիվ-կիրառական արվեստի, Էդգար Շահինի գրաֆիկական ստեղծագործությունների, Արևելքի արվեստի (Չինաստան, Ճապոնիա, Իրան, Հնդկաստան), 18-20-րդ դդ. Արևմտաեվրոպական ժամացույցների և քանդակագործ Հակոբ Գյուրջյանի աշխատանքների նոր միավորներով:

2004-ին Հայաստանի ազգային պատկերասրահի գրադարանը ևս վերանորոգումից հետո համալրվեց ու կահավորվեց համապատասխան գրապահոցներով և պահարաններով:

Նույն տարի բացվեց Հասարակայնության հետ կապերի բաժինը, որը սկսած 2008 թվականից, թանգարանի աշխատանքը հանրությանը ներկայացնելուց զատ, զբաղվում էր նաև գիտակրթական գործունեությամբ: Հետագայում` 2016 թվականին, ստեղծվեց գիտակրթական առանձին բաժին, որն իրականացնում է ուսումնասիրություններ տարբեր թիրախային խմբերի կրթական և գեղագիտական կարիքների բացահայտման նպատակով։ Ստեղծվում են թեմատիկ ինտերակտիվ կրթական ծրագրեր տարբեր տարիքային և սոցիալական խմբերի համար: Յուրաքանչյուր ծրագիր ենթարկվում է մեթոդաբանական, տերմինաբանական և բովանդակային զուգընթաց գնահատման։ Բաժինը համագործակցում է հանրակրթական և մասնավոր մի շարք դպրոցների, ԲՈՒՀ-երի, այլ հաստատությունների, հասարակական կազմակերպությունների հետ։ Բաժինը կազմակերպում է նաև սեզոնային դպրոցներ, դասախոսություններ, մասնագիտական վերապատրաստման դասընթացներ, արվեստանոցներ, զարգացնող խաղեր և այլն։ 2009-ից թանգարանում գործում էին նաև կամավորներ հանրապետության տարբեր բուհերից, որոնց կատարած աշխատանքը պատկերասրահում տվել է շոշափելի արդյունքներ:

Այդ շրջանում վերստին ակտիվացավ դեռևս խորհրդային տարիներից սկսված համագործակցությունը մոսկովյան առաջատար՝ ակադեմիկոս Ի. Գրաբարի անվան համառուսաստանյան գեղարվեստական, գիտա-վերականգնողական կենտրոնի հետ, որի արվեստանոցներում շարունակաբար վերապատրաստվել են թանգարանի նկարիչ-վերկանգնողները:

Այս տարիների ընթացքում Հայաստանում և արտերկրում պատկերասրահը կազմակերպել է շուրջ 230 ցուցահանդես: Ընդհանրապես, ցուցահանդեսային գործունեությունը, որ միշտ եղել է Ազգային պատկերասրահի կատարած գիտական և հանրահռչակման աշխատանքի առանցքներից մեկը, վերջին երկու տասնամյակում առանձնանում է առավել մեծ ծավալներով՝ պահպանվող հարուստ հավաքածուների առավել լայնամասշտաբ ներկայացմամբ, նշանավոր արվեստագետների հոբելյանական ցուցահանդեսների կազմակերպմամբ և այլն: Հանրության մեծ ուշադրության արժանացան հատկապես գեղանկարիչներ Վարդգես Սուրենյանցի 150, Գեորգի Յակուլովի 125-ամյա հոբելյանների առթիվ կազմակերպված ցուցահանդեսները: Շարունակվում է հայ դասական կերպարվեստն օտարերկրյա հանդիսատեսին ներկայացնելու աշխատանքը պարբերաբար կազմակերպվող միջազգային տարբեր ցուցահանդեսների միջոցով:

2007 թ. փետրվարի սկզբին Փարիզի Ծովի ազգային թանգարանում բացվեց Հովհաննես Այվազովսկու ցուցահանդեսը, որի կազմակերպումը պայմանավորված էր 2007-ը Ֆրանսիայում Հայաստանի տարի հայտարարված լինելու հանգամանքով:

2010 թ. սեպտեմբերի 14-ին Մոսկվայի Ալեքսանդր Պուշկինի անվան կերպարվեստի պետական թանգարանում բացվեց «Ծիածանի երկու գույն, երկու ճակատագրի արտացոլում...» խորագրով ցուցահանդեսը` նվիրված Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարանի 100-ամյակին: Ցուցահանդեսի համար ընտրված էին Հայաստանի ազգային պատկերասրահի, Երվանդ Քոչարի, Մարտիրոս Սարյանի տուն-թանգարանների հավաքածուներից 103 աշխատանք:

2014 թ. հունիսի 18-ին Սոպոտի արվեստի Պետական Պատկերասրահում տեղի ունեցավ «Հովհաննես Այվազովսկի. Ժամանակ և հավերժություն» և «Լեհահայ Թեոդոր Աքսենտովիչը» ցուցահանդեսների վերնիսաժը:

ՀԱՊ-ում հաճախակի դարձան նաև օտարերկրյա ճանաչված արվեստագետների ստեղծագործությունների ցուցադրությունները. այսպես, 2011 թ. կազմակերպված «Դալին և սյուրռեալիստները» ցուցահանդեսն աննախադեպ արձագանք և հետաքրքրություն առաջացրեց հայ արվեստասերների շրջանում:

Վերջին երկու տասնամյակում մեծապես ընդլայնվել է հրատարակչական գործունեությունը: Հրատարակության են պատրաստվում և տպագրվում մենագրություններ, ալբոմներ, գիտական կատալոգներ, ժամանակավոր ցուցահանդեսների կատալոգներ, բուկլետներ և այլն: Այստեղ լույսընծայվելիք աշխատությունները ենթարկվում են գիտական և լեզվաոճական խմբագրման, թարգմանության, սրբագրման, իրականցվում է դրանց համակարգչային ձևավորումն ու մակետավորումը:

Շարունակվում է հավաքչական աշխատանքը թե´ նվիրատվությունների, և թե´ գնումների միջոցով:

2005 թվականից սկսած շուրջ մեկ տասնամյակ թանգարանում պարբերաբար կազմակերպվել է «Ազգային պատկերասրահ» դասական երաժշտության փառատոնը, որը պատկերասրահի որմնանկարների սրահում մեկտեղելով երաժշտությունն ու կերպարվեստը՝ հայ հանդիսատեսին էր ներկայացնում արվեստների այս գեղեցիկ համադրումը:

Հայաստանի ազգային պատկերասրահը մասնակցում է մի շարք միջազգային ծրագրերի. 2005-ից իրականացվում են «Թանգարանների գիշեր» միջազգային ակցիան, որն արդեն ճանաչված և սիրված է հասարակության լայն շրջաններում, ինչպես նաև` «Եվրոպական ժառանգության օրեր» միջոցառումները: Ազգային պատկերասրահում, մեր երկրում գործող դեսպանատների հետ միասին, պարբերաբար անցկացվում են նաև տարբեր երկրների մշակութային օրեր:

2015 թ. Հայաստանի ազգային պատկերասրահի տնօրեն նշանակվեց արվեստաբան, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ, արվեստագիտության թեկնածու Արման Ծատուրյանը, ով ձեռնամուխ եղավ պատկերասրահի գիտական և ցուցահանդեսային գործունեության ակտիվացմանը, թանգարանի արդիականացմանն ու համապատասխանեցմանը միջազգային չափանիշներին:

Ա. Ծատուրյանի տնօրինության հինգ տարիների ընթացքում թանգարանի այժմէականացման, հանրահռչակման և հանրայնացման նպատակներով կատարված ահռելի աշխատանքների շարքում հարկ է նշել որոշ ցուցասրահների հիմնովին վերանորոգումը, թանգարանի անվտանգային համակարգի արդիականացումը, գիտական տարբեր բաժինների աշախատակիցների մասնակցությամբ տեղի ունեցած մասնագիտական վերապատրաստումները, միջազգային գիտաժողովների անցկացումը, այցելությունների աննախադեպ ծավալ ունեցող ցուցահանդեսների կազմակերպումը, գիտակրթական և ուսումնական ծրագրերի ապահովումը, կատալոգների և ալբոմների հրատարակումը, ինչպես նաև նորարարական գաղափարների իրագործումը, ինչպես օրինակ` թանգարանի առցանց խանութի ստեղծումը, որը հնարավորություն է տալիս արվեստասերներին ձեռք բերելու գրքեր, հուշանվերներ, վերատպություններ կտավի վրա, տարբեր աքսեսուարներ: 2017 թվականին ստեղծված Մարքեթինգի և միջմշակութային կապերի բաժինն իրագործում է բազմաբնույթ նախագծեր, որոնք միտված են թանգարանի այցելության քանակի ավելացմանը, գործընկերների և հովանավորների շրջանակի ընդլայնմանը, Հայաստանում և արտերկրում թանգարանի մասին տեղեկատվության տարածմանը: 2020 թվականին Մարքեթինգի և միջմշակութային կապերի բաժնին միացավ նախկին Հանրային կապերի բաժինը, որը պատկերասրահի միջոցառումների, ցուցահանդեսների լուսաբանմանը, մամլո ասուլիսների կազմակերպմանը զուգահեռ վարում է ՀԱՊ-ի էջերը սոցիալական ցանցերում՝ Facebook, Instagram, Twitter, Youtube, Tripadvisor:

Այդ տարիների ընթացքում Ազգային պատկերասրահի գիտական, գիտացուցադրական և հանրահռչակման գործունեության շրջանակներում Հայաստանի Հանրապետությունում և արտերկրում կազմակերպվել են 263 ցուցահանդեսներ, որոնց հիմնական առաքելությունն էր ցուցադրել ու հանրահռչակել հայ արվեստն ու մշակույթը: Թանգարանի այս տարիների կարևոր ձեռքբերումներից են նաև արտերկրից հեղինակավոր արվեստագետների ու բարձրարժեք հավաքածուների ցուցադրությունները:

Հարկ է առանձնացնել Ազգային պատկերասրահում տեղի ունեցած հետևյալ ցուցահանդեսներն ու գիտաժողովները:

2015 թ. դեկտեմբերի 4-ին բացվեց «Եղիշե Թադևոսյան. Ռետրոսպեկտիվ. Հայաստանի ազգային պատկերասրահի և Վահագն Գրիգորյանի հավաքածուներից» խորագրով ցուցահանդեսը, որը նվիրված էր հայ առաջին «պլեներիստ» նկարչի ծննդյան 145-ամյակին: Առաջին անգամ առավել ընդգրկուն ներկայացվող հավաքածուն ներառում էր Թադևոսյանի փոքրածավալ էտյուդները, 80-ից ավելի ճեպանկար, արժեքավոր նմուշներ՝ նկարչի նամակագրությունից, ինչպես նաև՝ պատմական արժեք ներկայացնող եզակի լուսանկարներ:

2016 թ. հոկտեմբերի 5-6-ին պատկերասրահի որմնանկարների դահլիճում գումարվեց գիտաժողով՝ նվիրված հայ մշակույթի զարգացման ասպարեզում անգնահատելի ավանդ ունեցած, հայ թանգարանագիտության հիմնադիր, երկար տարիների թանգարանային գործի հմուտ ղեկավար Ռուբեն Դրամբյանի ծննդյան 125-ամյակին:

2017 թ. սեպտեմբերի 15-ին բացվեց և շուրջ չորս ամիս տևեց «Հովհաննես Այվազովսկի. Արարում» ցուցահանդեսը՝ նվիրված հայազգի աշխարհահռչակ ծովանկարչի ծննդյան 200-ամյակին: Ներկայացված էր 52 գեղանկար, 26 գրաֆիկական աշխատանք, 1 դեկորատիվ-կիրառական արվեստի նմուշ և 20 վավերագիր: Հայաստանում առաջին անգամ ցուցադրվում էր Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության հավաքածուի «Քաոս. Աշխարհի արարում» հռչակավոր կտավը։ Այս ցուցահանդեսի ժամանակ պատկերասրահը գրանցել է այցելությունների ռեկորդային ցուցանիշ (շուրջ 60 հազար այցելու):

2017 թ. սեպտեմբերի 15-16-ին Հայաստանի ազգային պատկերասրահի որմնանկարների դահլիճում գումարվեց «Ծովանկարչության սահմանները» միջազգային գիտաժողովը` նվիրված Հովհաննես Այվազովսկու ծննդյան 200-ամյակին:

2018 թ. հունիսի 28-ին բացվեց «Մինաս. Հին ու բոլորովին նոր» խորագրով հոբելյանական ցուցահանդեսը՝ նվիրված Մինաս Ավետիսյանի ծննդյան 90-րդ տարեդարձին:

2020 թ. մարտի 7-ին բացվեց «Դալի և Պիկասո» ցուցահանդեսը, որը ներկայացնում էր Սալվադոր Դալիի և Պաբլո Պիկասոյի 260 ստեղծագործություն (քանդակ, գրաֆիկա, խեցեղեն)՝ «Искусство Наций» հիմնադրամի նախագահ, մեկենաս և հավաքորդ Ալեքսանդր Շադրինի մասնավոր հավաքածուից: Սակայն սոսկ մի քանի օր անց, համավարակով պայմանավորված, թանգարանը փակվեց: Վերաբացումից հետո՝ օգոստոս ամսին, ցուցահանդեսի ավարտին մնացած տասը օրերի ընթացքում պատկերասրահն ունեցավ շուրջ 10 000 այցելու, ինչը յուրօրինակ ցուցանիշ էր օրական այցելությունների քանակի առումով:

2020 թ. հունիսից Հայաստանի ազգային պատկերասրահի ղեկավարությունը ստանձնեց Մարինա Հակոբյանը՝ դառնալով թանգարանի հարյուրամյա պատմության մեջ առաջին կին տնօրենը:

2020 թ. Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ֆինանսավորմամբ Հայաստանի ազգային պատկերասրահում մեկնարկեցին ջերմախոնավային հին համակարգի ապամոնտաժման և նորի տեղադրման աշխատանքները, ինչով պայմանավորված՝ մշտական ցուցադրությունը փակվեց, իսկ թանգարանային առարկաները տեղափոխվեցին համապատասխան պահոցներ:

2020 թ. սեպտեմբեր ամսին Հայաստանի ազգային պատկերասրահի «Մհեր Աբեղյանի թանգարան» մասնաճյուղում (ք. Վաղարշապատ) բացվեց Եղիշե Թադևոսյանի անվանական ցուցասրահը՝ նվիրված մեծանուն նկարչի ծննդյան 150-ամյակին:

2021 թ. բացվեց պատկերասրահի ետնամուտքը Արամի փողոցի կողմից: Մայիսին առաջին հարկի ժամանակավոր ցուցադրության սրահներում մեկնարկեց «Վերականգնված ցուցանմուշների պատմություն» նախագիծը, որի նպատակն է արվեստասեր հանրությանը ներկայացնել թանգարանի «ետնաբեմը»՝ շարունակաբար ցուցադրելով վերականգնված ստեղծագործությունները և դրանց հետ կապված երկարատև պրոցեսը:

Հայաստանի ազգային պատկերասրահի հիմնադրման 100-ամյակին նվիրված՝ 2021 թ. հունիսի 14-19-ը իրականացվեց «Հիշողության կերպարանքները: Ձեռագիր և տպագիր ժառանգության պահպանման ու վերականգնման նորագույն տեխնոլոգիաները» X միջազգային սեմինարը:

Հայաստանի ազգային պատկերասրահը վերաբացմանն ընդառաջ շարունակում է իր ազգանվեր աշխատանքը՝ նորանոր հետաքրքիր գաղափարներով և նախագծերով: